Con khỉ trong văn hoá Việt: tích, thành ngữ, hình tượng và người tuổi Thân

Con khỉ (chi Thân) là con giáp thứ chín, gắn với hành Kim và giờ Thân từ 15 đến 17 giờ. Trong văn hoá Việt, khỉ hiện diện chủ yếu qua thành ngữ (“khỉ ho cò gáy”, “giết gà dọa khỉ”), truyện cổ tích giải thích vì sao mông khỉ đỏ, nhân vật Tôn Ngộ Không quen thuộc qua phim ảnh, và các mô-típ trang trí như khỉ ôm đào. Những năm Thân gần đây là 2016 Bính Thân và sắp tới là 2028 Mậu Thân.

• Vị trí: thứ chín, sau Mùi, trước Dậu.
• Hành của chi: Kim; tam hợp Thân – Tý – Thìn; lục hợp Tỵ; xung Dần.
• Giờ Thân: 15–17 giờ, lúc chiều muộn.
• Các năm Thân gần: 1944, 1956, 1968, 1980, 1992, 2004, 2016, 2028.
• Hình tượng hay gặp: lanh lợi, nghịch ngợm, bắt chước giỏi.

Khỉ trong 12 con giáp của người Việt

Người Việt dùng chung bộ 12 con giáp với nhiều nước Á Đông, chỉ khác ở vài con như Mão là mèo thay vì thỏ, Sửu là trâu thay vì bò. Riêng chi Thân thì không đổi: ở đâu cũng là con khỉ. Truyền thuyết phổ biến kể Ngọc Hoàng mở cuộc thi qua sông để xếp thứ tự, khỉ cùng gà và chó đến sau nên đứng ở nhóm cuối. Đây là chuyện kể cho trẻ con nhớ thứ tự, có nhiều dị bản khác nhau.

Trong lịch pháp, chi Thân dùng để gọi năm, tháng, ngày và giờ. Tháng Thân là tháng 7 âm lịch, lúc trời chuyển sang thu; giờ Thân là quãng chiều tàn, người làm ruộng chuẩn bị về nhà. Vì vậy trong cách nghĩ dân gian, khỉ gắn với sự nhanh nhẹn của buổi chiều muộn và mùa trái cây chín.

Thành ngữ, tục ngữ có con khỉ

Tiếng Việt có khá nhiều cách nói dùng hình ảnh khỉ, phần lớn mang nghĩa hài hước hoặc chê nhẹ, ít khi nặng nề:

• Khỉ ho cò gáy: chỉ nơi xa xôi, hẻo lánh, ít người qua lại.
• Giết gà dọa khỉ: phạt một người để răn những người khác; gốc từ thành ngữ Hán, người Việt dùng rất quen.
• Dạy khỉ leo cây: gốc từ Kinh Thi (“vô giáo nhu thăng mộc”), nghĩa xưa là đừng xúi người xấu làm điều xấu; ngày nay nhiều người dùng theo nghĩa dạy ai đó việc họ vốn đã thạo.
• Làm trò khỉ: làm điệu bộ lố, gây cười hoặc gây khó chịu.
• Khỉ thật, đồ khỉ: câu cảm thán bực mình nhẹ, nhiều khi nói đùa giữa bạn bè.

Những câu này nói về tính cách chung chung chứ không nhắm vào người tuổi Thân. Người tuổi Thân nghe “làm trò khỉ” không cần chạnh lòng, cũng như người tuổi Dậu chẳng ai giận câu “gà nhà bôi mặt đá nhau”.

Truyện cổ tích và nhân vật quen thuộc

Sự tích con khỉ

Kho truyện cổ tích Việt Nam có truyện “Sự tích con khỉ”, lưu truyền với vài dị bản. Điểm chung là một gia đình giàu có mà độc ác, đối xử tệ với người nghèo hoặc người đến xin giúp đỡ, cuối cùng bị biến thành khỉ; vết đỏ ở mông khỉ được giải thích là do ngồi phải đá nóng. Truyện mang bài học quen thuộc của cổ tích: ở hiền gặp lành, ác giả ác báo.

Tôn Ngộ Không qua Tây Du Ký

Nhân vật khỉ nổi tiếng nhất với người Việt có lẽ là Tôn Ngộ Không trong tiểu thuyết Tây Du Ký của Ngô Thừa Ân (Trung Quốc). Bộ phim truyền hình Tây Du Ký bản năm 1986 được phát lại nhiều lần trên truyền hình Việt Nam, đến mức nhiều thế hệ coi nó là ký ức mùa hè. Hình ảnh Tề Thiên Đại Thánh tài giỏi, nóng nảy nhưng trung thành đã góp phần tạo ra định kiến vui rằng người tuổi Thân lanh lẹ, thông minh, khó ngồi yên.

Khỉ trong trang trí và đời sống

So với gà, lợn hay chuột, khỉ ít xuất hiện trong dòng tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống. Hình khỉ gặp nhiều hơn trong đồ trang trí mang mô-típ Á Đông: khỉ ôm quả đào (ý chúc thọ), khỉ cưỡi ngựa (thường gọi “mã thượng phong hầu”, ý mong thăng tiến), và bộ ba chú khỉ bịt mắt, bịt tai, bịt miệng nhắc chuyện giữ mình. Vào năm Bính Thân 2016, nhiều đường hoa, hội chợ Tết ở các thành phố dựng linh vật khỉ, đúng thói quen dựng linh vật con giáp mỗi năm.

Ngoài đời thực, Việt Nam là nơi sống của nhiều loài linh trưởng quý: voọc chà vá chân nâu ở bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng), voọc Cát Bà ở quần đảo Cát Bà (Hải Phòng), voọc mông trắng ở Vân Long (Ninh Bình). Đây là những loài cần bảo vệ; người yêu con giáp của mình có thể góp phần bằng cách không mua bán, không nuôi khỉ hoang dã làm cảnh.

Vài người nổi tiếng sinh năm Thân âm lịch

Chỉ nêu những người có ngày sinh rõ ràng, đã đối chiếu mốc Tết của năm đó:

Trường hợp Mỹ Tâm là ví dụ hay để nhớ: sinh năm dương lịch 1981 nhưng tuổi âm lịch vẫn là Canh Thân. Ai sinh trong tháng 1, đầu tháng 2 dương lịch nên kiểm tra mốc Tết trước khi đọc tử vi. Danh sách trên chỉ để vui, không có nghĩa tuổi Thân nào cũng thành danh trong nghệ thuật; muốn biết người tuổi Thân hợp việc gì, xem tuổi Thân hợp nghề gì và tính cách người tuổi Thân.

Năm Thân trong ký ức người Việt

Tên can chi của năm Thân gắn với vài mốc ai cũng biết: “Tết Mậu Thân” là cách cả nước gọi cuộc Tổng tiến công dịp Tết 1968; năm Giáp Thân 1944 cuối năm là lúc nạn đói Ất Dậu bắt đầu lan ở miền Bắc. Trong nhà, ông bà vẫn hỏi “cháu tuổi gì” thay cho năm dương lịch, và ngày giỗ vẫn ghi theo ngày âm. Cách gọi năm theo can chi vì thế sống trong lời ăn tiếng nói, không chỉ nằm trong sách tử vi. Năm Mậu Thân tới là 2028, cũng là năm tuổi của người tuổi Thân; vận trình cụ thể có ở bài tử vi 2028 tuổi Thân.